ppguk.org

झी नेवाःत लगायत नेपाःया सकल जनजातितय्गु भाषा, संस्कार, संस्कृति व सभ्यतायात छखेरं राज्यसत्तां क्वत्यला न्हंका यना च्वंगु दु धाःसा मेखेरं जनजातीया मनूत स्वयम् आधुनिकता, वृत्तिविकास व आर्थिक उन्नतिया नामय् थःगु भाय्, संस्कार, संस्कृति व सभ्यता प्रति उदासीन जुया वना च्वंगु दु । थुज्वःगु विषम अवस्थाय् जनजातिपिन्सं थःगु भाय्, संस्कार, संस्कृति व परम्परायात गथे याना रक्षा यायेगु, गथे याना च्वन्ह्याकेगु धैगु न्हयसः तधंगु समस्याया रुपय् दनाच्वंगु दु । भाषा, संस्कार, संस्कृति व सभ्यता रक्षा बाहेक जनजातितय्गु मेमेगु नं थिथि समस्यात विद्यमान दु । उके मध्ये भाषा रक्षाया समस्या गथे याना ज्यंकेगु धैगु खं हे थ्व च्वखंया मूखं खः । नेवाः भाय् नं नेपाःया छगु जनजातिया भाय् जूगुलिं थ्व च्यखंय् नेवाः भाय्यात जनजाति भाय् पुचलय् हे न तुं दुथ्याका सामान्यीकृत यानागु जुल ।

स्वापू भाय् खंय् भाय् नेपाः देया स्वापू भाय् खः । नेपाःया मेमेगु भाषं थ्वयात लिलाके फइगु अवस्था मन्त । यःसां मयःसां थ्व खं थौंया खायुगु सत्य खः । झीसं थ्व भाय् सिकेगु, सयेकेगु, ब्वनेगु, च्वयेगु, न्ववायेगु व न्यनेगु यक्क्वलं अवसर व वाध्यतात दु । गथेकि -१) शिक्षाया हरेक तगिमय् खंय् भाय् अनिवार्य कथं ब्वने माः, च्वये माः, जांच पास याये माः, -२) सरकारी अदालतय् सम्पर्ूण्ा ज्याखंय् छगु जक खंय् भाय् अनि वार्य कथं छ्यले हे माः, -३) नेपाः देया नागरिकता कायेत खंय् भाय् च्वयेगु ब्वनेगु सयेमाः धैगु वाध्यात्मक कानूनी प्रावधान दु, -४) झयालखानाय् कुनातःम्ह मनूनाप नापलाना खंलाबंला याये बलय् अनिवार्य कथं खंय् भाषं हे खंलाबंला यायेमाः -५) छम्ह जनजातिया मनुखं मेम्ह जनजातिया मनूनाप खंलाबंला याये बयलय् खंय् भाय् हे छ्यले माःगु अवस्था दु, -६) स्वनिगलय् दूगु छगु निगु एफएम रेडियो व टिभिया चकंछि वा बाघौया जनजाति भाषाया ज्याझवः बाहेक यःसां मयःसां विद्युतीय संचार माध्यमया दक्वफुक ज्याझवःत खंय् भाषं हे न्यने माःगु व स्वये माःगु वाध्यता दु, -७) नेपाल भाषाया छगु निगु न्हिपौ, वापौ वा लय्पौ व मेमेगु जनजाति भाषं पिदनिगु छगु निगु इलपौ बाहेक मुद्रण संचारया दक्वफुक पत्रिकात खंय् भाषं हे पिदनि, यःसां मयःसां व हे पत्रिका ब्वने माःगु वाध्यता दु । थौंया वास्तविक सर्न्दर्भय् मेगु छु न भाय् नेपाल राज्यया स्वापू भाय् जुइफइगु अवस्था मदु। जनजाति मनोवृत्ति
देशया स्वापू भाय् सकसिनं सयेके माःगु अवश्य खः । थ्व भाय् सल धाःसा शिक्षा, रोजगारी, सरकारी ज्याखं, मेमेपिं जनजातिया मनुत नापया स्वापू अपुइ, सहज जुइ, थ्व नं सत्य खः । तर जीवन भतिचा सहज यायेत च्वय् न्ह्यथनाकथं खंय् भाय् सिकेगु, सयेकेगु, च्वयेगु, ब्वनेगु, न्यनेगु व न्ववायेगु उलिमछि वाध्यता व अवसरत दयेकदय्कं उगु भाय् सयेकेगु सिकेगु नामय् जनजातिया मनूतसें थःगु भाय्यात चतक्क त्वःता थःगु छेंस थःहे दाजुकिजा तताकेंहेंपिं नाप, थःहे मचाखाचा नाप, थःथिति नाप, जलाखला नाप थःगु जातिय भाषं खंलाबंला मयासे खंय् भाषं खंलाबंला यायेगु छगु फेशन हे जुइधुंकल । आर्थिक उन्नति हे फुक्कं खं खः धैगु थुयेका च्वंपिं सामान्य मनूत जक मखु, जातिय भाय्, जातिय संस्कार, जातिय संस्कृति, जातिय सभ्यता, जातिय म्हसिका रक्षाया लागि सक्रिय जुयाच्वंगु खनेदुपिं यक्क्व जनजाति न्ह्यलुवातय्गु छेंय् नं थ्व फेशन लागु जुया च्वंगु खनेदु । मात्र आर्थिक उन्नति व वैयक्तिक सफलताया लागि थःत थम्हं हे लोमंका, थःगु म्हसिका थःमं हे न्हंका छ्वयेगु उपभोक्तावादी मनोवृत्ति जनजातिया मनूतय्के ब्वलना वयाच्वंगु छगु तस्सकं ग्यानापूगु पलायनवादी मनोवृत्ति खः । भाषा रक्षा छाय् -
जनजाति मनूतय्सं मेमेगु भाय् सयेके सियेके जि हे मज्यू धैगु खं पटक्क हे मखु । झीसं गुलि अप्व भाय् सलः उलि हे झी ज्ञानी जुइगु, फाइदा जुइगु खः, मेमेगु भाय् ल्हाइपिं थिथि मनुतनाप स्वापू तयेत, खंलाबंला यायेत, सुखदुख इनेत, विचार कालबिल यायेत अःपुइगु खः । संसारया गुगु न भाय् उगु भाय् न्ववाइपिं मनूतय्गु लखंलख दंया संस्कार, संस्कृति, सभ्यताया उपज खः, विश्वया अमूल्य धरोहर खः । नेपाः देया जनजाति भाय् नं उमिगु लखंलख दंया संस्कार, संस्कृति व सभ्यताया उपज खः, विश्वया अमूल्य धरोहर खः । गुगु नं भाय्या जीवन्तता उगु भाय्या छ्यलाबुलाया निरन्तरताय् भरपरय् जुइ । भाय्यात छ्यलाबुला मयात कि व भाय् सिना वनी, विश्वया धरोहर न्हना वनी । झीगु भाय्यात झीसं मछ्यल धाःसा झीगु भाय् नं सिना वनी, विश्वया धरोहर न्हना वनी । सीम्ह मनूयात हाकनं म्वाके फइमखु । भाय् सित धाःसा वयात नं हाकनं म्वाके फइमखु । झीगु भाय् सित धाःसा झीसं वयात हाकनं म्वाके फइमखु । झीसं झीगु भाय्यात म्वाके मफत धाःसा झीसं झीगु संस्कार, संस्कृति व सभ्यतायात नं म्वाके फइमखु । झीगु भाय्, संस्कार, संस्कृति व सभ्यता हे न्हना वन धाःसा झीगु म्हसिका नं ल्यनिमखु । झीसं थःम्ह थःयात हे म्हसिमखु । थःयात हे म्हमसिउम्ह मनुखं मेपिंत गथे याना म्हसी - उकें जनजाति भाषा रक्षाया न्ह्यसः अमिगु म्हसिका रक्षाया न्ह्यसः नं खः । ललिपप राज्यनीति नेपालय् प्रजातन्त्र निकनिक प्रजातन्त्र वल धाःसां जनजाति मनूतय् लागि प्रजातन्त्र गुश्यलय् मवनि । अमिगु हकय् नेपाली राज्यसत्ताया दमनकारी स्वरुपय् थौंतक न खास हे हिउपा मवःनि । ने.सं. ११०० या राजनीतिक हिउपलिसें राज्यं माभाय्यात प्राथिमिक शिक्षाया माध्यम भाय् दयेकेगु नीति नालाकाःगु दु सां कार्यान्वयनया जिम्मा जनजातिपिन्त हे क्वबियेका ब्यूगुलिं थ्व नीति कार्यान्वयन तगिमय् सुथांलानाच्वंगु मदु । थ्व नीति अन्तरगत नेवाःतय्सं जगतसुन्दर ब्वनेकुथि, मोर्डन नेवाः इङ्गलिश स्कूल नीस्वंथें मेमेपिं जनजातिया मनूतय्सं न थःथःगु माूभाषं ब्वंकेगु ब्वनेकुथित नीस्वंगु न खः । तर थौं थुपिं स्कूलतय्गु हालत गथे क्वन्ह्यना वनाच्वन - ब्वमिपिनिगु ल्याः छाय् पाः जुजुं वनाच्वन - छाय् धाःसा उपभोक्तावादी चिन्तनया कारणं छेंय् थःगु भाय् ल्हाइपिं मनूत हे म्हो जुया वनाच्वंगु इलय् मांभाय्यात माध्यमभाय् कथं छ्यला ब्वनेगु ब्वंकेगु ज्या अपुगु ज्या मखु । मांभाषं ब्वनेगु ज्या अनिवार्य न मजू । अनिवार्य मजूगुलिं मांभाय्या माध्यमं ब्वनेत सुं वाध्य मजू । मंाभाय्यात दक्वभनं अनिवार्य माध्यमभाय् दयेकेगु ज्या तत्काल सम्भव न मजू । उकें मांभाय् माध्यमं ब्वनेगु ब्वंकेगु ज्या छेंया जग नीमस्वंसे पौ चियेगु ज्या थंय् जुयाच्वंगु खः । तुतिं चुइ मसःम्ह मचा ब्वांय् वने स्वःथें जयाच्वंगु खः । थ्व हे गूढ कमजोरीयात थुयेका कुटील शासकतय्सं मातृभाषायात माध्यमभाषा दयेकेगु ललिपप नीतियात अपुइक नालाकाःगु खः । समस्याया ज्यंकाछुं नं समाजं व समाजय् च्वंपिं मनूतय् लागि थिथि विधिविधान व रितिथिति दयेका तःगु दइ । व हे विधिविधान व रितिथितिं उगु समाजयात जीवन्तता व निरन्तरता प्रदान यानाच्वंगु दइ । विधिविधान व रितिथिति ङ्खयासुल धाःसा, पालना मजुल धाःसा समाजय् व्रि्रह वइ । व समाजया मनूत निपा तुति चूपिं अराजक प्राणीतय्गु पुचलय् हिलावनी । उज्वपिन्त मेमेगु समाजं च्यःभ्वातिं कथं जक स्वीकार याइ, सम्मानया व्यवहार याइमखु । उज्वःगु अराजक परिस्थिति मवयेमा धका उन्नत समाजं छुं छुं वाध्यात्मक विधविधान नं दयेका तःगु दइ । झी नेवाःत लगायत ममेपिं जनजातितय्त छखेरं राज्यसत्तां क्वत्यला तःगु दु धाःसा मेखेरं अप्वलं जनजाति मनूतय्गु उपभोक्तावादी चिन्तनं याना सुखसुविधा जक स्वयेगु, थःगु भाषा, संस्कार, संस्कृति व सभ्यतायात बेवास्ता जकयायेगु मखु त्वफिका हे छ्वयेगु पलायनवादी प्रवृत्तियात पनेत झीसं छुं न छुं वाध्यात्मक परिस्थिति सिर्जना याये हे माःगु दु । जनजाति मनूतय्सं थःगु संस्कार, संस्कृति, सभ्यता व म्हसिका रक्षा यायेगु खःसा दकले न्हापा उमिसं थःगु भाय्यात रक्षा याये माः । उकेया लागि देशय् दुनेया दक्व स्कूल कलेजया फुक्क तगिमय् जनजाति भाय्यात अनिवार्य विषय दयेका जनजाति मनूत थम्हहे थःगु भाय् औपचारिकरुपं हे ब्वने मा । जनजाति भाषा रक्षाया समस्या ज्यंकेत थ्व हे लंपु दकले ग्यसुलाःगु ज्यंका खः, जनजाति भाषा संरक्षण व सर्ंवर्द्धनया न्हापांगर्ुर् इलोंह न खः । समस्या ज्यंकिम्ह सु - गुगु नं देशय छु नं भाय्यात ब्वनेज्या ब्वंकेज्याया अनिवार्य विषय दयेकेगु वा मदयेकेगु धैगु खं उगु देया सरकारया शिक्षा नीतिया खं खः । अथे न तुं नेपाः देया जनजाति भाय्यात नेपालय् जुइगु ब्वनेज्या ब्वंकेज्याया अनिवार्य विषय दयेकेगु वा मदयेकेगु धैगु खं नं नेपाः सरकारया शिक्षा नीतिया खं खः । झीसं ला नेपाल सरकारनाप माग यायेगु खः, समस्याया अःपुगु ज्यंका क्यना थःगु माग पुवंकेत वयात सहमत याकेगु झीगु भाला खः । समस्या ज्यंकेगु दायित्व ला नेपाल सरकारयागु हे खः । उकें थ्व समस्या ज्यंकिम्ह श्री ५ या सरकार हे खः । तर नेपालया राज्यसत्ता खस जातिवादीतय्गु ल्हातय् लानाच्वंगुया कारणं श्री ५ या सरकारं थ्व समस्या गुबलें समाधान याइमखु । उकेया लागि श्री ५ या सरकारयाके दक्व जनजातिया प्रतिनिधि संघसंस्थातय्सं जनजाति भाय्यात देशया ब्वनेज्या ब्वंकेज्याया छगु अनिवार्य विषय दयेकेगु खंयात सामुहिक व सशक्त रुपं माग याये माः, गाक्कं दवाव बिये माः, आवश्यक जुल धाःसा संर्घष्ा वा आन्दोलन न याये माः । उसांय् मदया अस्पतालय् वासः याका वने बलय् नापं कर पुले माःगु देशय् सर्ंर्घघ मयायेकं छुं माग पुवंनि मखु। सरकारं स्वीकार याइला - नेपाल राज्यया खस जातिवादी व दमनकारी स्वरुपं याना वं जनजाति भाय्यात अनिवार्य विषय दयेकेगु माग यांउंक स्वीकार याइगु सम्भावना मदु सां मांभाषं ब्वंकेगु नीति अख्तियार यानाच्वंम्ह सरकारं थ्व माग स्वीकार याइ हे मखु धैगु आधार नं मदु । खः, वं अनेक समस्या क्यने फु । गथे कि जनजाति भाय्या पाठ्यपुस्तक मदु, ब्वंकिपिं शिक्षक मदु, न्हूपिं शिक्षक भर्ना यायेत बजेट मदु आदि आदि । थुज्वःगु अवस्थाय् जनजाति संघसंस्थातय्सं पाठ्यपुस्तक दयेकेत सरकारयात ग्वाहालि यायेत व शिक्षक उपलब्ध यायेत तत्पर जुइमाः । धेवां सुयातं गुब्यलय् गाःगु दू - बजेट अभावया खं न्ह्याबलयसं वइ । नीतिगत खंय् सहमति जुल धाःसा बजेटया समस्या अथें हे ज्यनि ।
श्री ५ या सरकारं छर्ुर् इ न्हयः थःगु विषय नापं मांभाय् ब्वंकिपिं शिक्षकतय्त लछिया २०० तका थप भत्ता बियेगु निर्ण्र्ाायाःगु दु । थुकें श्री ५ या सरकारया लागि बजेटया समस्या तधंगु समस्या मखु धैगु प्रमाणित जूगु दु । जनजाति भाय्यात स्कूल कलेजय् अनिवार्य विषय दयेकेत जनजातिया मनूतय्सं विधिवत माग जक न्ह्यःब्वये माःगु दु, व न याकनं हे । संसारया र्समर्थन तंका वाथावाथा कनाच्वंगु जुजु ज्ञानेन्द्रया वर्तमान सरकारं जनातिया र्समर्थन काय्फइगु आसां न अमिगु मागयात अप्व थाकु मचासे स्वीकार याइगु सम्भावनायात इन्कार याये मज्यु । शत्रुयात न्यय्केगु व थःगु माग पुवंकेत वयात वाध्य यायेगर्ुर् इ न व कमजोर जूगु इलय् हे खः । लिखं मांभाषं ब्वने दये माःगु सकल जनजाति मनूतय्गु नैर्सर्गिक अधिकार खः, थ्व अमिगु सशक्त माग न खः । तर अमिगु विद्यमान भाषिक स्तर पाखे न ध्यान बिये हे माः । सम्पन्न संस्कृत भाय्या सन्तान धयातःगु खय्भाय् नेपाःया थिथि जनजाति भाय् व अंग्रेजी फारसी भाय्या द्वलंद्वः खंग्वःत त्यासा कया न थौं तक मुक्कं माध्यम भाय् जुइ मफुनि ।
विज्ञान प्रविधि विषय ब्वनेत खय्तय्सं हे अंग्रेजी भाय्या शरण काये माःगु अवस्था दु । २३७ दंतक राज्य दमनं याना गुलिखे जनजाति मनूत थुलि ज्यः जुइधुंकल कि अमिसं थःगु भाय् सयेकेत नापं खंय्भाय्या ग्वाहाली काये माःगु अवस्था दु । लाःसा "हामीलाई भाषा होइन भात भए पुग्छ" धाइपिं मनूत यक्क्वं पिहां वयेफु । थुज्वःगु अवस्थाय् जनजाति भाय् संरक्षण व सर्ंवर्द्धन यायेगु आज्जुयात निगु चरणय् ब्वथले माःगु आवश्यकता दु -१) न्हापागु चरणय् स्कूल कलेजया फुक्क तगिंमय् जनजाति भाय्यात १० दंतक अध्ययनया छगु अनिवार्य विषय दयेकेगु, थ्व अवधिइ जनजाति भाषं मेमेगु विष्यया पाठ्पुस्तक तयार यायेगु, -२) निगूगु चरणय् जनजाति भाय्यात ब्वने ब्वंके ज्याया माध्यम भाय्या रुपय् पलिस्था यायेगु । अन्यथा मांभाय् हे मसःपिन्त मसःगु मांभाषं ब्वंकल धाःसा पला छिये मसम्ह मचायात ब्वाके छोयेगु थें जुइ, शिक्षा व परीक्षाफलया स्तर क्वन्ह्यना खंय्तयेगु प्रतिस्पर्धाय् लिपा लाःवनि, जनजाति ब्वनामितय्गु मनोबल कुहांवना लिपा अमिसं हे माध्यम भाय्या विरोधय् व्रि्रोह याइ । अले -

ने.सं. ११२५ कौलाथ्व  २
इ.सं. २००५ अक्टोबर ५